คุณลักษณะของแสงในสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น: พระอุโบสถสมัยอยธุ ยาตอนปลาย เขตพื้นที่จังหวัดนนทบุรี

  • ศุภโชค สนธิไชย
  • ธาริณี รามสูต
Keywords: สถาปัตยกรรมพื้นถิ่น, คุณลักษณะของแสง, พระอุโบสถ, บริบททางวัฒนธรรมพื้นที่นนทบุรี, สมัยอยุธยาตอนปลาย, ลุ่มน้ํา

Abstract

“พระอุโบสถ” สมัยอยุธยาตอนปลาย พื้นที่จังหวัดนนทบุรีถือเป็นสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น ในฐานะตัวแทนพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ สําคัญทางศาสนาพุทธ ตามพระวินัยพุทธบัญญัติของพระสงฆ์ขอบเขตพื้นที่พุทธาวาสของชุมชน ในสังคมของแต่ละช่วงยุคสมัย ที่เปลี่ยนแปลง การพัฒนาที่มุ่งเน้นความเจริญสู่พื้นที่ชุมชนให้ปรับตัวอยู่ร่วมในสังคมปัจจุบัน สร้างประเด็นสําคัญสู่การปรับเปลี่ยน องค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมบริเวณพื้นที่พระอุโบสถ บางครั้งถูกละเลยคุณค่าทางสถาปัตยกรรม

เมื่อศึกษาพื้นที่พบลักษณะของแสงในพระอุโบสถที่น่าสนใจต่อการสืบค้นข้อมูล เพื่อทําความเข้าใจถึงคุณลักษณะของ แสงเชิงพื้นที่ระหว่างมิติสัมพันธ์ทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมกับรูปแบบพระอุโบสถ โดยอธิบายจากพื้นที่ภาคสนามในบริเวณเ ขตพื้นที่ คลองลุ่มน้ําชุมชน จังหวัดนนทบุรี สู่การวิเคราะห์จําแนก อธิบายผลข้อมูลเชิงคุณภาพผ่านกระบวนการเปรียบเทียบคุณลักษณะ ของแสงเชิงพื้นที่ ทําการวิเคราะห์แผนผัง รูปลักษณ์สถาปัตยกรรม และสัมภาษณ์กลุ่มข้อมูลแบบเจาะจง

ผลการศึกษาพระอุโบสถช่วงสมัยอยุธยาตอนปลายในระหว่างช่วงปี พ.ศ. 2172-2310 พระอุโบสถที่คัดเลือกเข้าเกณฑ์ พิจารณารวม 3 พระอุโบสถ ได้แก่ พระอุโบสถเก่าวัดชมพูเวก พระอุโบสถเก่าวัดกู้ และพระอุโบสถเก่าวัดซองพล จาก 14 พระอุโบสถที่สํารวจในกลุ่มพื้นที่คลองลุ่มน้ํา 3 แหล่ง กล่าวคือ กลุ่มพื้นที่สองฝั่งแม่น้ําเจ้าพระยา กลุ่มคลองอ้อมนนท์ และ กลุ่มคลองบางใหญ่ พบว่า รูปแบบของพระอุโบสถส่วนใหญ่ ยังคงลักษณะโครงสร้างเก่าเดิมไว้อย่างสมบูรณ์จากการบูรณะ เมื่อวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณ ถึงคุณลักษณะของแสงเชิงพื้นที่ในแต่ละกลุ่มตัวอย่าง ผลข้อมูลแสดงการปรับเปลี่ยนความสว่าง (Illuminance) อย่างต่อเนื่อง ตามปัจจัยของสภาพท้องฟ้าในแต่ละช่วง ความสัมพันธ์ระหว่างพื้นที่ตั้งกับโครงสร้างรูปแบบ ตําแหน่งช่องเปิด นอกจากนี้ ยังพบว่าค่าสะท้อนแสงสว่าง (Reflection lighting) จากวัสดุก่อรูปสถาปัตยกรรมของภูมิปัญญา เชิงช่างที่ได้รับอิทธิพลวัฒนธรรมในช่วงยุคสมัยนั้น เป็นปัจจัยสําคัญที่ส่งผลโดยตรงต่อการปรากฏค่าความสว่าง สู่การรับรู้แสง ในระยะพื้นที่แสง (Daylight zone) ที่ต่างกัน แสดงให้เห็นถึงคุณลักษณะของแสงเฉพาะเชิงพื้นที่ในสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น (พระอุโบสถช่วงสมัยอยุธยาตอนปลาย)

References

กรมศิลปากร. (2530). “ผังเมืองสมัยอยุธยาโบราณ”. บันทึกประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม: หน้า 17
วรรณภา พิมพ์วิริยะกุล. (2549). “ความหมายและบทบาท: ศาสตร์การออกแบบแสงสว่างในสถาปัตยกรรม”. กรุงเทพฯ
ติ๊ก แสนบุญ. (2549). “สิมพื้นบ้านอีสาน ณ วัดบ้านยางช้า อํานาจเจริญ ศิลปะงานช่างเพื่อชีวิต ความพอเพียงในวิถีแห่งตน”.
ศิลปวัฒนธรรม,: ปีที่ 28, ฉบับที่ 2 (ธ.ค. 2549) : หน้า 52-53.
ยิ่งสวัสดิ์ ไชยะกุล. (2555). “แสงสว่างในสถาปัตยกรรม”. สํานักพิมพ์มหาวิทยาลัยขอนแก่น. มหาวิทยาลัยขอนแก่น. ระวิวรรณ โอฬารรัตน์มณี. (2555). “ระบบเครือญาติและการจัดระเบียบทางสังคมในเรือนยาวของอุษาคเนย์”. วารสาร
สถาปตั ยกรรม การออกแบบ และสภาพแวดล้อม. มหาวิทยาลัยศิลปากร ฉบับที่ 27: หน้า 89-109.
ปัทมา เจริญกรกิจ. (2558). “พระอุโบสถและพระวิหารสมัยอยุธยาตอนปลาย-รัตนโกสินทร์ตอนต้น ในพื้นที่คลองอ้อมนนท์
จังหวัดนนทบุรี”. วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต สาขาประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร ธีรพัฒน์ หนองหารพิทักษ์ และยิ่งสวัสดิ์ ไชยะกุล (2562). “แนวทางการให้แสงสว่างในสิมอีสานโบราณ”. เอกสารการประชุม
วิชาการเทคโนโลยีอาคารด้านพลังงานและสิ่งแวดล้อม ครั้งที่ 6: หน้า 15-25
สุกัญญา สุจฉายา. (2560). “บริบททางวัฒนธรรมผ่านอาหารไทยสมัยกรุงศรีอยุธยา”.วารสารมนุษยศาสตร์ปีที่ 24 ฉบับที่ 2
(กรกฎาคม-ธันวาคม 2560)
Whitehead, R. (1993). Residential Lighting. New York: Rockport.
Miller, M. (1996). Light Revealing Architecture. New York: Van Nostrand Reinhold.
The society of light and lighting (2014). LG13 : Lighting for places of worship. Oxford, Butterworth-Heinemann. Moore, F. (2008). Concept and Practice of Architectural Daylighting. New York: Van Nostrand Reinhold. IESNA. (2003). IESNA ED-150-02, Intermediate Level Lighting Course. New Year, Illuminating Engineering
Society of North America.
Egan, David M. and Olgyay, Victor W. (2002). Architectural lighting. 2nd ed. New York: McGraw Hill. CIBSE Lighting Guide 10. (1999). Daylighting and Window design. ISBN 0-900953-98-5. CIBSE.
Published
2021-08-10